Herbestemming Pakhuis Santos, Rotterdam

Het voormalige pakhuis Santos, op de Brede Hilledijk bij de Rotterdamse Rijnhaven fungeert nu als modern-historische huisvesting van het Nederlands Fotomuseum. In hun gezamenlijk renovatie-ontwerp hebben Renner Hainke Wirth Zirn Architekten uit Hamburg en WDJArchitecten uit Rotterdam de benodigde nieuwe elementen met eerbied voor de monumentale oudbouw geïntegreerd, zowel in als óp het gebouw. Tegelijkertijd is aan de bestaande, kenmerkende componenten zoals de bakstenen gevels, houten vloeren en gietijzeren hoofddraagconstructie een vernieuwde functionele en esthetische betekenis verleend.

Geknipt voor het Fotomuseum

De geschiedenis van pakhuis Santos voert terug naar het prille begin van de vorige eeuw. Architecten J.P. Stok en J.J. Kanters verzorgen het ontwerp, in 1903 wordt de bouw afgerond en het pakhuis gaat als opslag- en distributieplaats voor koffie in gebruik. Inmiddels heeft het gebouw de status van Rijksmonument.

In 2021 starten Renner Hainke Wirth Zirn en WDJArchitecten met het ontwerp voor een restauratie en verbouwing van het gebouw dat ondertussen veel van de oorspronkelijke grandeur is kwijtgeraakt. De architectencombinatie werkt in opdracht van stilwerk, een Duits designwarenhuis dat wel brood ziet in Santos als nieuw Nederlands filiaal. Het Leidse Burgy Bouwbedrijf neemt de renovatie- en restauratiewerkzaamheden ter hand, maar stilwerk krijgt haar ‘businesscase’ niet rond en moet het gebouw van de hand doen.

De Rotterdamse filantropische stichting Droom en Daad weet dat het Nederlands Fotomuseum een passend onderkomen zoekt, als alternatief voor het huidige onderkomen in gebouw Las Palmas aan de overkant van de straat. Droom en Daad schenkt het museum de benodigde 38 miljoen euro om Santos aan te kopen. Voorwaarde is wel dat het Fotomuseum de sleutel weer inlevert bij Droom en Daad, mocht ’t in de toekomst naar elders uitwijken. Voorlopig is dat allerminst aan de orde. Met het geheel gerenoveerde en gerestaureerde Santos beschikt het museum nu over alle geschikte ruimten voor expositie, opslag en publieke voorzieningen.

In conditie voor transformatie

Vóór de herontwikkeling verkeerde het verlaten pand niet in opperbeste staat van onderhoud, maar de authentieke hoofdcomponenten waren nog in een goede, herbruikbare conditie. Santos bestaat sinds 1903 uit een skeletvormige hoofddraagconstructie van gietijzeren kolommen en balken met houten vloeren en gemetselde gevels over in totaal zes bouwlagen en een kelder.

De robuuste metselwerkgevels sieren niet alleen de buitenkant van het pand, maar ook het interieur. Van het isoleren van het metselwerk is afgezien om het oorspronkelijke karakter van de ruimten in tact te laten, maar ook om vocht bij de oplegging van de balken in de buitenmuren te voorkomen. Openingen in de gevels, ooit afgesloten met laaddeuren en luiken, zijn nu toegerust met houten achterzetkozijnen met isolatieglas.

De naar binnen draaiende laaddeuren zijn iets naar binnen verplaatst waardoor ze nu onmiskenbaar deel uitmaken van het interieur. De deuren zijn desgewenst af te sluiten om de expositieruimten te verduisteren.

Kroon op het monument

De originele trappenhuizen aan de noord- en zuidgevel zijn niet meer in bedrijf, maar ze zijn wel blijven staan vanwege de monumentenstatus van Santos. In de ontsluiting is nu voorzien via liften en een stalen trap in de centrale vide, oplopend van de begane-grondvloer tot in de tweelaagse optop op het oorspronkelijke dak.

Deze nieuwe opbouw is vormgeven als een sculpturale kroon met een ongelijkmatig sheddak. De optop bestaat een staalskelet met een staalplaat-betonvloer op de verdieping en verticale windverbanden voor de stabiliteit.

Rondom loopt een balkon met daaromheen een semi-transparante huid van gevouwen geperforeerde, goudkleurige aluminiumplaat, gemonteerd op stalen cassettes.  De beplating doorgezet tot ín de optop, als afwerking rond de vide en de hoofdtrap.

Het dak is volledig beglaasd waardoor het daglicht tot diep in de open ruimte kan doordringen. Het dak rust via een driedimensionale stalen vakwerkconstructie op stalen kolommen op de bovenste optop-verdieping.

Multifunctioneel

Met de komst van de opbouw beschikt het museum over acht lagen met open plattegronden en afwisselend transparante en meer gesloten gevels. De verdiepingen van de oudbouw hebben overwegend gesloten gevels, geschikt voor de depots en atelierruimten. Deze functies liggen in geklimatiseerde ruimten, achter glazen binnenwanden en daarmee zichtbaar voor de bezoekers.

De bezoekers komen binnen op de vrij toegankelijke begane grond, met bibliotheek, museumwinkel, podium en het café. De museumroute start op de eerste expositie-verdieping en doet na de depots en ateliers op de tweede en derde verdieping nog eens twee expositieverdiepingen aan, om te eindigen in de nieuwe kroon. Hiervan bevat de onderste laag het restaurant en de kantoren. De bovenste verdieping biedt plaats aan 16 short-stay-appartementen.